De grote vijand die er geen is.
Angst zit diepgeworteld in iedereen. Het is iets dat biologisch bij ons hoort en altijd aanwezig is. Het heeft alleen een beetje een slechte reputatie. Iets dat er is om ons kwaad te berokkenen, onze vijand. En met al onze inspanningen moeten we het controleren, verdringen of overwinnen. Alleen is angst niet het probleem, die is er gewoon altijd en overal. Het echte probleem is onze relatie met die angst en hoe dat op ons weegt. Als we de relatie veranderen, verandert ook de emotie.
Het is geen vijand of allesverwoestend monster. Zo hoeft het toch niet te zijn als je daar voor zou kiezen. Angst is maar een adviseur en met een heel belangrijke taak. Zorgen voor veiligheid en bescherming. Alleen gaat angst soms als een overijverige stagiair brokken maken terwijl het alleen maar wilt dat jij tevreden bent. Het is goed om angst te zien voor wat het werkelijk is: een goede co-piloot maar totaal ongeschikt om zelf met een auto te rijden.
Mijn eigen relatie met angst is misschien wel het grootste hoofdstuk uit mijn leven. En ik kan mezelf wel wijsmaken dat ik het allemaal onder controle heb na meer dan 10 jaar trainen en aandachtig zijn. Maar net op die momenten dat ik mezelf als onaantastbaar dreig te zien, fluistert angst met een sarcastische toon in mijn oor: "Ben je echt zeker?" Angst maakt nederig op een bijzonder efficiënte manier en dat vind ik geen slechte kwaliteit voor een goede passagier.
Het imagoprobleem
Angst is goed. Het zorgt voor veiligheid en het is waarschijnlijk voor een belangrijk deel verantwoordelijk voor het feit dat je vandaag nog in leven bent. Zonder angst zouden we bijna constant in gevaarlijke situaties terechtkomen. Het doet ons kijken voordat we een straat oversteken. Het weet je af te raden om de temperatuur van frietvet met je vinger te meten. Het is één van de raadgevers die mee aan tafel zit, vlak voordat we een beslissing of risico nemen. Angst is een bondgenoot die er altijd voor ons is. Gelukkig maar.
Maar het wordt nogal snel overenthousiast in zijn rol als het de kans ziet. Sneller dan je zelf zou willen, gebeurt wat nooit mocht gebeuren. Het is zelf achter het stuur gekropen. Angst is een uitstekende co-piloot en we kunnen luisteren naar de opmerkingen die het maakt als we onderweg zijn op onze levensweg. Maar vanaf het moment dat we angst achter het stuur laten kruipen, zijn we de controle volledig kwijt. Jij bepaalt niet langer de richting die je uitgaat. Ook al lijkt dat toch nog zo.

Angst is er altijd maar nooit hier.
Angst gaat nooit over dit moment, over nu. Ik kan dit het best uitleggen aan de hand van een voorbeeld. Ik woon in Limburg en zit niet te wachten op een ontmoeting met een wolf. Niks tegen de wolf maar ik hou ze liever buiten mijn persoonlijke ruimte.
Als ik bang ben om buiten te komen uit vrees een wolf tegen te komen, dan ben ik niet bang van iets dat nú gebeurt. Ik ben bang voor wat zou kunnen gebeuren. En het wordt nog interessanter.
Stel dat ik effectief oog in oog kom te staan met die gevreesde wolf, dan verschuift mijn angst onmiddellijk. Nú ben ik bang dat hij zal bijten. En het schuift opnieuw op als hij bijt want dan ben ik bang dat ik ernstig gewond geraak of niet kan ontsnappen. Angst laat zich dus nooit vangen in dit moment. Het is ons altijd een stapje voor, in een moment dat niet is gebeurd.
Het net begint zich misschien al een beetje te sluiten. Je leert angst zien voor wat het werkelijk is. Angst is een gedachte over iets in de toekomst. Het anticipeert op wat er zou kunnen gebeuren maar het heeft zich nooit ingeschreven voor de basiscursus 'Kansenberekening voor Dummies'.
Diezelfde dynamiek zie je altijd terug. Je krijgt een uitnodiging voor een gesprek met de baas en je bent bang voor ontslag. Maar in het moment dat je ontslagen wordt, dan maakt dat niet meer uit en verschuift je angst naar de financiële gevolgen. Of je ziet dat je dokter je belt en je hoopt op positief nieuws. Bij het horen van slecht nieuws verschuift je angst naar de gevolgen voor jou, je gezin,... En omdat angst in een gebied leeft tussen nu en straks, kan het blijven doen wat het doet. Daar controleert angst het verhaal. Want het enige dat wij echt controleren, is dit moment. Het is dan alleen heel jammer dat we hier en nu zo weinig tijd doorbrengen.
Alles onder controle houden.
Mensen die het leven graag stevig in handen houden en de controle bewaken, voelen ironisch genoeg vaak de meeste angst. Ze verwachten (en hopen op) voorspelbaarheid, omdat ze pijn en lijden willen vermijden. Het is niet zo gek of absurd om dat zo graag te willen, dus de reflex is te begrijpen. Weet ook dat iedereen dit doet, zonder uitzonderingen. Het is gewoon niet altijd duidelijk voor iedereen.
Die illusie van controle is net de oorzaak van de onrust die we voelen. Zodra het leven zich niet houdt aan de spelregels die wij dachten te bepalen, wordt duidelijk hoe kwetsbaar die illusie eigenlijk is. Ons lijden op dat moment is niet omdat het leven ons verrast maar omdat we ervan overtuigd waren dat het dat niet zou doen.
"Laat angst de radiozender kiezen. Laat het roepen en tieren. Maar laat het in geen geval achter het stuur kruipen."
Who runs the world?
Ik wil geen te zwart beeld schetsen maar we zien allemaal (hopelijk minstens een beetje) wat angst kan veroorzaken op het individuele niveau. Exact hetzelfde gebeurt ook op het collectieve. Onze maatschappij gebruikt angst als brandstof.
De uitersten in onze samenleving hebben de laatste jaren een meer prominente plaats weten te bemachtigen. Hun brandstof of daar te geraken: angst. We moeten angst hebben voor de ander, angst voor verlies, angst om macht of identiteit kwijt te raken. En terwijl we nog steeds geloven dat angst ons helpt om controle te behouden, krijgt het vaak juist vrij spel. We worden beïnvloedbaar, voorspelbaarder en dus ook gemakkelijker te controleren door die systemen die angst gebruiken als brandstof.
Zolang we angst niet erkennen als een innerlijke ervaring, laten we de ruimte dat het gegijzeld en gemanipuleerd kan worden. Maar zodra we angst zien, zonder oordeel echt zien voor wat het werkelijk is, verliest ze haar macht. Dan stopt het ook met verdelen en als je goed kijkt en luistert, begint het ons iets te vertellen over verbinding.
Misschien geloof je dat niet onmiddellijk maar een andere relatie met onze angst kan ook heel veel deuren doen opengaan. Als jij bijvoorbeeld denkt dat je niet goed genoeg bent voor die job en beslist om maar niet te solliciteren, dan word je er nooit voor aangenomen. Maar als je die gedachte gewoon erkent als angst, dan leert het je iets over wie je bent en wat je (nog niet) kan. Dat maakt je geen slechte kandidaat (dat hoef jij gelukkig ook helemaal niet te bepalen) maar verhoogt het je kansen omdat je weet waar je aan kan werken.

Blijf hier met je angst.
Mijn ervaring met angst (en ik zei al dat dit de langste en meest intense relatie is die ik ooit had, heb en zal hebben) is dat het gewend is om vrij spel te krijgen. We laten ons dan iets te gemakkelijk vangen, merk ik. Het overvalt ons, en pas wanneer het bijna volledig is volgroeid tot het monster dat ons uiteindelijk verlamt, merken we het op.
Het antwoord ligt hier, recht voor onze voeten. Als we dit consequent toepassen en daar aandachtig voor blijven, dan is het ook niet zomaar iets dat eventueel of mogelijk zou kunnen gebeuren in een nabije of verre toekomst. Aanwezig zijn is dé quick fix voor angst.. Alleen zijn we massaal vergeten hoe we aandachtig zijn en aanwezig blijven. Daar ligt onze te vaak onbenutte winst.
Angst verliest haar kracht als wij er voor kiezen om aanwezig te zijn in dit moment. Ademen, in je lichaam zitten, voelen wat je voelt en horen wat je hoort. Je beseft dan al snel dat je nu gewoon veilig bent. Dankjewel angst, voor al dat werk dat je doet. Maar het is helemaal prima.
Mindfulness helpt ons om angst te ontmoeten. Wat we wegduwen, komt alleen maar terug en vaak nog sterker dan voorheen. Dus als we in plaats daarvan angst leren erkennen in zijn rol als raadgever die een plek heeft in de auto waar de beslisingen genomen worden, leren we ook luisteren zonder ons te laten verrassen. Laat angst spreken, de boodschap heeft meer dan waarschijnlijk een goedbedoelde intentie. Je moet alleen een beetje door die doornen van paniek en negativiteit heen kijken. Maar laat angst dan in geen geval de beslissingen nemen, dat doe jij. Jouw vrijheid ligt in dat kleine moment tussen wat er gebeurt en hoe je daar op reageert. En precies daar kunnen we kiezen om ons niet door angst te laten leiden.
Angst vertelt je alleen wat er zou kunnen gebeuren. Maar wat er nu echt gebeurt, is vaak een heel andere ervaring.
